Üsküdar Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Siyaset Bilimi ve Memleketler arası Bağlantılar Kısmı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Ozan Örmeci, İran’da ülke genelinde yayılan ekonomik şartlara ve hayat pahalılığına reaksiyon gösteren protestolar ve bu süreçte yaşanan can kayıplarını kıymetlendirdi.

Riyalin paha kaybı alım gücünü önemli biçimde düşürdü

Sahadan sağlıklı bilgi almanın zorlaştığına ve ülkede önemli internet kısıtlamaları uygulandığına dikkat çeken Prof. Dr. Ozan Örmeci, protestoların başlangıç noktası ve seyriyle ilgili değerli tespitlerde bulundu.

“Protestoların evvel ekonomik taleplerle başladığı anlaşılıyor…”

İran’daki protestoların birinci olarak ekonomik taleplerle başladığını belirten Prof. Dr. Örmeci, “Sahadan bilgi almak kolay olmadığı ve İran’da şu sıralar internet üzerinde büyük bir kısıtlamaya gidildiği için gerçek bilgilere ulaşmak güç olsa da Türkiye ve Kuzey Kıbrıs’taki İran uzmanlarıyla yaptığım görüşmeler sonucunda protestoların evvel ekonomik taleplerle başladığı anlaşılıyor. Bilhassa İran para ünitesi riyalin devalüe olması nedeniyle alım gücü önemli biçimde düşen vatandaşlar rejime reaksiyon göstermeye başladı.” dedi.

Ekonomik temelli başlayan reaksiyon siyasi nitelik kazandı…

Prof. Dr. Örmeci, ekonomik temelli reaksiyonların vakitle siyasi bir nitelik kazandığını vurgulayarak, “İran’daki molla rejiminin klâsik sıkıntıları olan bayan özgürlükleri, farklı etnik ve dini kümelerle ilgiler ve hayat standartları düşük olan gençlerin saldırgan aktivizmi üzere temalar üzerinden gelişmiştir. Rejim başlarda silah kullanımını yasaklasa da vakitle karşılıklı şiddet kullanımı başlamış ve hakikaten olaylardaki meyyit sayısının 500’ü geçtiği belirtilmiştir.” diye konuştu.

Gençler ve bayanlar protestolarda her vakit ön planda

Prof. Dr. Örmeci, İran’daki protesto kültürüne dikkat çekerek, şunları söyledi:

“Yeşil Hareket devri ve Mahsa Amini protestolarını incelediğimizde, daha fazla gençler ve bayanların İran’daki protestolara çok ağır olarak katıldıkları ve olaylar organize olmasa da genel rejim memnuniyetsizliği nedeniyle patlamaya hazır bir kitlenin İran’da daima var olduğu bilinmektedir. Bu sefer bu klasik muhalif kümelere ekonomik zorluklardan bıkan esnaflar da eklenince, olayların kısa müddette büyümesi taban kazanmış ve şovlar daha geniş iştirake sahne olmuştur. Ayrıyeten göstericilerin toplumsal medya platformlarını kullanarak haberleştikleri ve organize oldukları anlaşılınca, bu istikamette büyük kısıtlamalara gidilmiş ve İran’daki muhaliflere takviye olmak gayesiyle Amerikalı iş insanı Elon Musk, Starklink uydularını göndermiştir. Vakitle devletin önlemleri nedeniyle İran’ın tüm internet erişimi kesilmiştir. Bu bağlamda, elbette yabancı devletlerin kışkırtmaları da bu üslup süreçlerde tesirlidir ki İsrail ve ABD’nin İran içerisinde operasyonlar yapabildiğine kısa mühlet evvel tanıklık etmiştik.”

Köklü devlet geleneğine sahip İran’da rejimin yıkılması o kadar da kolay değil!

İran rejiminin, başlarda yumuşak reaksiyonlarına rağmen giderek sertleşmeye başladığını ve şiddet kullanan göstericileri şiddetle bastırma gayesinde olduğunu tabir eden Prof. Dr. Örmeci, “Bu, tüm rejimlerde olduğu üzere otoriter bir idare sistemi olan İran’da da geçerli bir durum olup, devlet otoritesinin iç dinamikler nedeniyle tabiatıyla kaybolması ve rejimin yıkılması-Tahran’ın sahip olduğu esaslı devlet geleneği nedeniyle-o kadar da kolay değildir. Fakat elbette ABD ve İsrail üzere dış güçlerin direkt müdahalesi durumunda olaylar farklı bir istikamette gelişebilir.” tabirinde bulundu.

Rejim meşruiyeti sarsılıyor lakin büsbütün kaybolmuş değil

Protestoların rejimin meşruiyeti üzerindeki tesirini de kıymetlendiren Prof. Dr. Örmeci, “Rejim, daha çok yolsuzluk, ekonomik kaynakların verimsiz kullanımı, yasakçılık, adam kayırmaya dayalı liyakatsizlik tertibi, beceriksizlik ve ABD üzere tehlikeli büyük devletlerle güzel alakalar kuramaması nedeniyle İran halkını zora sokması üzere temalar üzerinden şiddetle eleştirilmektedir. İran halkında protesto ve isyan kültürü çok güçlü olup, 1979’da bundan istifade eden İslamcılar, artık bundan yakınmaktadırlar. Protestolar rejimin meşruiyetini önemli manada sarsmakta, lakin meşruiyetin kaybolduğuna dair şimdi elde somut bir data bulunmamaktadır. Zira devletin tüm ideolojik aygıtlarıyla yaklaşık 50 yıldır Şahlık anti-propagandasına maruz kalan İran halkının sıfırdan yeni bir ezbere alışması kolay değildir.” dedi.

ABD algısı İran’da değişiyor

ABD’nin mümkün müdahalesinin protestolara tesirine ait değerlendirmelerde bulunan Prof. Dr. Örmeci, “ABD, bilhassa de Donald Trump idaresi, rejimin propaganda gayretleri sonucunda İran’da aslında klâsik bir nefret nesnesi, hatta Humeyni’nin tabiriyle ‘büyük şeytan’ iken, son yıllarda ülkedeki sosyoekonomik, siyasal ve güvenlik problemlerinin derinleşmesi sonucunda bilhassa gençlerin sıcak baktığı bir dış güç haline gelmeye başlamıştır. Keza devrik Şah Pehlevi’nin oğlu İstek Pehlevi’ye verilen dış ve iç dayanağın de son periyotta arttığı görülmektedir. Batı’nın açıklamalarına İran’dan erişim sonlu olsa da İran’ın yurt dışında yaşayan büyük bir diaspora topluluğunun olması ve bunların genelde rejim aykırısı olması sebebiyle dışarıdaki yansılar içeriye de kanalize olmaktadır.” biçiminde konuştu.  

Rejim değişimi sıkıntı, istikrarsızlık devam edebilir

Protestoların rejim değişimiyle sonuçlanmasının kısa vadede güç olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Örmeci, şu değerlendirmede bulundu:

“Bu protestoların İran’da rejimi değiştirip değiştiremeyeceğini öngörmek için gereğince somut bilgi ve bilgi yoktur. Lakin evvelki tecrübeler temelinde, rejimin yerinde kalacağı ve protestoların hem güvenlik güçlerince bastırılma hem de sönümlenme yoluyla vakit içerisinde cılızlaşacağını öngörebilirim. Bu ise kuşkusuz, İran’ın meselelerinin çözüldüğü manasına gelmemekte ve ülkenin istikrarsız idaresinin devam edeceğine delalet etmektedir. Tahran’ın bu bahiste etap yapabilmesi için ABD yaptırımlarının en azından bir kısmından kurtulması, bunun için de nükleer programı yerine kalkınmaya odaklanması gerekmektedir.”

“Rejimin ıslahat yoluyla dönüşümü Ankara açısından daha kabul edilebilir bir seçenek”

İran’ın öncelikle yaptırımlardan kurtulması ve kalkınmaya odaklanması gerektiğini tabir eden Prof. Dr. Örmeci, “Yine rejimin bayan giysisi, gençlerin hayatları üzere bahislerde daha özgürlükçü bir hal alması yerinde olabilir. Fakat bu usul sert ideolojilere dayalı rejimler, değişiktir ki taviz verdikçe yıkılma sürecine de girebilirler. Bu nedenle, Çin’deki 1980’ler tecrübesi de göz önünde tutulursa, olayların günlük hayatı bozduğu bir zamanlamada asayiş ve güvenliğin sağlanması ve sonrasında da kalkınma sürecinin başlatılması yerinde olacaktır. Türkiye açısından da İran’daki gelişmeler kritik mahiyette olup, rejimin ihtilal yerine ıslahat yoluyla dönüşümü Ankara açısından daha kabul edilebilir bir seçenektir. Lakin bu ıslahatların toplumla irtibat kuracak olan gerekli sivil toplum kanallarının olmadığı bir ortamda gerçekleştirilmesi de kolay bir iş değildir.” biçiminde kelamlarını tamamladı.

Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı